کاشیکاری ایرانی
هنری رو به فراموشی
کاشی مدرن در ایران
کاشی کاری سنتی
کاشی دوره قاجار
کاشی معقلی

هنری رو به فراموشی

جام جم آنلاین: هنر کاشی‌کاری یکی از کهن‌ترین هنرهای ایران در معماری است. این هنر هرروز بیشتر از قبل مورد نیاز معماران سنتی و سازمان میراث فرهنگی قرار می‌گیرد اما با مرگ هر استاد کار قدیمی، تعداد کسانی که آن را به خوب می‌شناسند کم می‌شود و کاشی‌کاری سنتی رو به فراموشی است.

کاشی یکی از آسیب‌پذیرترین تزئینات معماری سنتی ایران است. در گذشته تکنیک‌هایی برای کاشی‌کاری استفاده می‌شد که امروز فراموش شده و یا کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این میان مساجد و خانه‌های تاریخی زیادی در کشور هستند که نیاز به کاشی‌کاری به سبک سنتی دارند.

هنر کاشی‌کاری یکی از کهن‌ترین هنرهای ایران در معماری است. کاشی‌کاری که در ابتدا استفاده از گل پخته لعاب‌دار بوده در معماری باستانی ایرانی مثل چغازبیل مربوط به دوره ایلام هم دیده می‌شود. در پایان سده‌ی ششم پیش از میلاد، در کاخ آپادانای داریوش در شوش، آجرهای لعاب‌دار بی همتایی در تزیینات کاخ به کار برده شدند که سربازان گارد جاویدان و سایر نقوش رایج در دربار هخامنشی را در کمال ظرافت و زیبایی نشان می‌دادند.

امروز مرمت تزئینات کاشی‌کاری بیشتر به بناهای اسلامی مربوط می‌شود. البته تعداد این بناها کم نیست و به همین علت هنر کاشی‌کاری هرروز بیشتر از قبل مورد نیاز معماران سنتی و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قرار می‌گیرد. برای نمونه می‌توان به کاشی‌کاری گنبد فیروزه‌ای سلطانیه اشاره کرد که سال گذشته به پایان رسید.

کاشی‌کاری در گنبدهای تاریخی نیاز به شناخت و تجربه لازم برای انجام این‌کار دارد. شاید به جرات بتوان گفت که کاشی‌های گنبد اولین نقطه آسیب‌پذیر بناهای تاریخی از جمله مساجد هستند. کاشی بیشتر از هرجای دیگر بنا با گرما و سرمای محیط خود در تماس است و خیلی زود ترک برمی‌دارد و می‌شکند.

صنعت کاشی سازی و کاشی کاری که بیش از همه در تزیین معماری سرزمین ایران، و به طوراخص بناهای مذهبی به کار گرفته شده، همانند سفالگری دارای ویژگی های خاصی است. این هنر و صنعت از گذشته ی بسیار دور در نتیجه مهارت، ذوق و سلیقه کاشی ساز در مقام شیئی ترکیبی متجلی گردیده، بدین ترتیب که هنرمند کاشیکار یا موزاییک ساز با کاربرد و ترکیب رنگ‌های گوناگون و یا در کنار هم قرار دادن قطعات ریزی از سنگ‌های رنگین و بر طبق نقشه‌ای از قبل طرح گردیده، به اشکالی متفاوت و موزون از تزیینات بنا دست یافته است.

طرح‌های ساده هندسی، خط منحنی، نیم دایره، مثلث، و خطوط متوازی که خط عمودی دیگری روی آنها رسم شده از تصاویری هستند که بر یافته‌های دوره‌های قدیمی‌تر جای دارند، که به مرور نقش‌های متنوع هندسی، گل و برگ، گیاه و حیوانات که با الهام و تأثیر پذیری از طبیعت شکل گرفته‌اند پدیدار می‌گردند، و در همه حال مهارت هنرمند و صنعت کار در نقش دادن به طرح‌ها و هماهنگ ساختن آنها، بارزترین موضوع مورد توجه است.

کاشی‌کاری هرچند به دوران ایران باستان مربوط می‌شود اما پس از هخامنشیان این صنعت در دوره‌ی اشکانیان رو به افول نهاد و گاه آجر لعاب‌دار در درپوش تابوت‌ها به کار رفت. در دوره ی ساسانیان، کاشی معرق از نوع مرغوب آن رواج پیدا کرد و در بناهای این دوره، به ویژه در کاخ بیشاپور و کاخ تیسفون، به کار برده شد. نقش‌های این کاشی‌ها عبارت از زنان چنگ زن، بافنده و دارنده‌ی گل و مردان سالخورده است که با قطعه‌های کوچک کاشی به رنگ‌های نارنجی، قهوه‌ای، زرد ، قرمز، گلی و آبی ، یشمی، شیری و خاکستری صورت گرفته و نشان دهنده‌ کار دقیق و تنوع رنگ های رایج در دوره‌ی ساسانیان است.

کاشی مدرن در ایران

از زمان احداث اولين کارخانه مدرن توليد كاشي در ايران بیش از نیم قرن مي گذرد. اولين توليدكننده كاشي به روش صنعتي درايران درسال ۱۳۳۶ به ثبت رسيده و در سال ۱۳۳۹ مورد بهره برداري قرارگرفت. تولید صنایع سرامیكی تا سال ۱۳۳۹ به صورت دستی در كشورمان رواج داشت. از سال ۱۳۳۰ به بعد رفته رفته صنعتگران ايراني به فكر احياي اين صنعت ديرينه افتادند و تا سال ۱۳۴۲ اين صنعت با تشكيل اتحاديه هاي كاشي سازي رو به ترقي رفت. به دلیل زمینه ها و قابلیت های بالقوه کشور ایران در این صنعت، روند رشد پر افت و خیز اما شتابان اين صنعت طي ۵۲ سال گذشته به گونه اي بوده است كه از توليد ۵۰۰ هزار مترمربع در سال ۱۳۳۹ به قریب ۳۰۰ ميليون مترمربع در حال حاضر رسيده است (۶۰۰ برابر). طی دهه گذشته سه میلیارد دلار در این صنعت سرمایه‌گذاری شده است. هم‌اکنون در صنعت تولید کاشی و سرامیک و چینی بهداشتی ایران حدود ۴۰ هزار نفر به طور مستقیم اشتغال دارند و در حال حاضر بیش از ۱۰۰ شرکت در ایران در زمینه تولید انواع کاشی و سرامیک فعالیت می‌کنند. براساس آخرین آمار منتشر شده، درسال ۱۳۹۰ میزان تولید کاشی و سرامیک در ایران به بیش از ۲۷۰ میلیون مترمربع رسید که این رقم ۲۲ درصد رشد را نسبت به قبل از آن نشان می‌دهد. همچنین ایران در زمینه صادرات کاشی و سرامیک رتبه هفتم دنیا را در اختیار داشته و به دلیل حجم بالای ساخت‌وسازها و تقاضا برای احداث مسکن ایران هشتمین مصرف‌کننده بزرگ کاشی و سرامیک در جهان به‌ شمار می‌رود. این در حالیست که سرانه مصرف انواع کاشی در ایران ۴/۲ مترمربع و در جهان حدود ۸/۵ مترمربع است.

کاشی کاری سنتی

یکی از هنرهای سنتی تزیینی – کاربردی ایران کاشی کاری سنتی نام دارد . استفاده از آجرهای لعاب دار، یکی از تحولات زیبا در امر معماری بوده که سبب رواج کاشی های زیبا شد که به مرور زمان با تغییر و تحولاتی که در امر ساخت آن بوجود آمد به صورتی که امروزه شاهد آن هستیم در آمده است . در قرن ششم هجری، کاشی هایی با لعاب های فیروزه ای و لاجوردی با محبوبیتی روزافزون روبه رو شد و به صورت گسترده در کنار آجرهای بدون لعاب به کار گرفته شد .این هنر – صنعت از هنرهای تزیینی وابسته به معماری سنتی ایران بوده و امروزه در بناهای جدید هم کاربردهای زیادی دارد . کاشی کاری سنتی را بر حسب نوع تولید به گروه های زیر تقسیم می کنند : آجرهای بدون لعابکاشی معلقی، کاشی معرق، کاشی هفت رنگ، کاشی زرین فام و کاشی مینایی . شاید بتوان تاریخچه کاربرد آجرلعاب دار را به زمان بابلیان و به تاریخ هزاره دوم پیش از میلاد ارتباط داد . در ایران نمونه هایی از زمان هخامنشیان در ساختمان های فلات ایران به ویژه شوش و تخت جمشید دیده می شود . تا اوایل قرن هفتم هجری، ماده مورد استفاده برای ساخت کاشی ها گل بود اما در قرن ششم هجری، یک ماده دست ساز که به عنوان خمیر سنگ یا خمیر چینی مشهور است، معمول شد و در دوره حکومت سلجوقیان تولید کاشی توسعه خیره کننده ای یافت که مرکز اصلی آن شهر کاشان بود . در این دوران از سه تکنیک لعاب تک رنگ، رنگ آمیزی مینایی برروی لعاب و رنگ آمیزی زرین فام برروی لعاب استفاده می شد .

کاشی دوره قاجار

در همچنین کارگاه های ساده ای و با ابتدایی ترین روش ها شاهکارهایی همچون کاشی کاری “مسجد شیخ لطف الله اصفهان” به دستور شاه عباس صفوی و در مدت 18 سال خلق شدند. بهترین‌ها: کاشی از لحاظ تاریخی پنجمین شیوه اساسی و بنیادی در تزئینات ساختمان‌های آبده یی و ساختمان‌های عادی می‌باشد. پختن آجر لعابی یا کاشی و کاشی کاری پیشینه بیش از شش هرار سال دارد.ایران زادگاه کاشی سازی نیست ، بلکه پرورشگاه آنست. قدیمی ترین کاشی (آجرلعابی)رنگی یافت شده ،هفت ستون موزائیک میخی اند که در شهر اوروک در کشور باستانی سومر پیدا شده اند.

زیبا ترین نمونه کاشی کاری در ایران باستان در کاخ هخامنشیان(چهار صد سال پیش از میلاد)در شوش پیدا شده است. بهترین کاشی کاری های هنریه جهان در ایران ،به ویژه در مشهد و اصفهان ساخته شده اند. مسجد کبود تبریز که فیروزه اسلام نام داشت، زیباترین مسجدی بود که در جهان اسلام ساخته شده است.استفاده از این شیوه در معماری اسلامی بسیار رایج است و طرح‌های جالب، جلو رشد و کشف تزئینات خشتی و گچی را گرفت و همه علاقمند تزئینات با کاشی شدند. کاشی کاری بصورت هنر تزئینی در کشورهای اسلامی به اوج شکوفایی خود رسید و یکی از ویژگی‌های برجسته معماری اسلامی به شمار می‌رود. منبع: جوان و تاریخ

کاشی معقلی

کاشی معقلی به چه کاشی گفته میشود : نوعی کاشی کاری است که با ساخت و تهیه کاشی با ابعاد بسیار کوچک و پهلوی هم قرار گرفتن این کاشیهای کوچک کار معقلی صورت می گیرد. تلفیق کاشی با آجر در نماسازی از انبساط و انقباض کاشیها جلو گیری می کند.با این عمل پریدن و خرد شدن لعاب کاشی به حداقل می رسد.انواع خطوط مستقیم در محورهای عمودی و افقی و گاه خطوط مورب با زاویه ۴۵ درجه و شطرنجی از نقوشی هستند که در کاشی کاری معقلی مورد استفاده دارند. ریشه واژه معقلی : کاشي معقلي به نوعي کاشي مزين به خطوط کوفي بنايي گفته مي شود که براي تزئين سطوح مختلف در معماري سنتي استفاده مي شود. کوفي بنايي (معقلي) نوعي کاربردي از خط کوفي است که در بناها و معماري ها جلوه گر شده است و به دليل استفاده آن در روي بناها، خط بنايي لقب گرفت و به صورت هاي مختلف پديدار گشته که به شکل آسان و متوسط و مشکل، دسته بندي مي شود، ولي مي توان نام هاي منحصر، مربعي يا مستطيلي و متداخل تطبيق نمود. خط معقلي در کتابت رايج نبود، اگر چه مولانا سلطانعلي مشهدي، معتقد است که به اين خط کتابت نيز مي شد و آن را جزو خطوط مي آورد. چون اساس اين خط روي خانه بندي خط کشي مي شود، به اين ترتيب که اول کاغذ مانند صفحه شطرنجي خط کشي و خانه بندي مي شود، و بعد از تقسيم خانه ها، حروف آن مرتب مي شود و چون اين خط به ترتيب فوق نوشته مي شده، آن را با آجر روي عمارات به آساني مي چيدند تا هم عباراتي از آن خوانده شود و هم ديوار عمارت را تزئيني باشد. به اين نسبت آن را خط معماري يا خط بنايي ناميده اند. خط بنایی: خط بنّایی یا مَعْقِلی یکی از انواع خوشنویسی اسلامی است که نوعی خط کوفی زاویه‌دار به‌شمار می‌رود و از ترسیم اشکال هندسی مانند مربع، لوزی، مستطیل و خطوط موازی و متقاطع حاصل می‌شود. خط بنایی نوع تزیین نشده و هندسی خط کوفی است که براساس خانه‌های شطرنجی طراحی می‌شود. اساس کوفی بنایی امتدادهای افقی و عمودی و گردش خط با ضخامتی یکنواخت در راستای افقی یا عمودی است به گونه‌ای که تمام سطوح هندسی شکل با این نوشته‌های افقی و عمودی پر می‌شود. در بعضی انواع کوفی بنایی به نمونه هایی برخورد می‌کنیم که هم سیاهی و هم سفیدی بین آنها از کلماتی تشکیل شده‌اند که هر دو دارای معناست که به آن کوفی مشکل یا متداخل گفته می‌شود. خط بنایی از خط کوفی مشتق شد. خط کوفی خطی قدیمی بود که همراه با ظهور اسلام شکل گرفت و پس از سده پنجم هجری کاربرد اولیه خود را در نوشتن قرآن از دست داد و بیشتر برای نوشتن کتیبه‌های مختلف بناها یا سرلوحه‌های کتاب‌های مذهبی به‌کار می‌رفت. نقوش معقلی هرچند که مربوط به دوران پیش از اسلام است اما به دست ایرانیان ابداع شده و برای تزیین بناها بکار رفته است. اما خط معقلی یا بنایی بعد از دوره سلجوقی در تزئینات بناها و به‌ویژه در مساجد دیده می‌شود و سپس در دوره‌های ایلخانی و تیموری که دوره شکوفایی خوشنویسی ایرانی به شمار می رود رفته‌رفته مراحل رشد خود را طی کرد و سپس در تزیینات سطوح داخلی و خارجی بناهای مذهبی و تزئینات ایوان‌ها در پشت و پهلوی قوس‌ها و بدنه مدور مناره‌ها به کار گرفته شد. آرامگاه محمد محروق در نیشابور

معقل در لغت به معني حصين (پناهگاه و کوه بلند آمده است) اين معني با اين نوع خط بنايي مطابقت دارد و اين نظريه منطقي است که خط بنايي پس از اين که به کمال مطلوب رسيد، معقلي ناميده شده باشد. به نظر مي رسد خط معقلي بعد از خط کوفي و از روي آن استخراج شده باشد و در زمان تيموريان يعني در قرن نهم هجري که از لحاظ خط و خوشنويسي يک دوره طلايي به شمار مي رود اين خط براي تزئين بناها از روي خط کوفي استخراج شده که در کوفي يک دانگ دور است و پنج دانگ سطح و در خط معقلي دور نيست و همه سطح است. در معماري کاربرد نقوش معقلي با استفاده از مصالحي مانند: کاشي و آجر (جداگانه و درهم) ساخته مي شود و در تزئينات سطوح داخلي و خارجي اماکن مقدسه و ايوان ها و پيکر مناره ها به کار گرفته مي شود. در حرم مطهر رضوي نمونه هاي زيبايي از اين کاشي کاري وجود دارد. به سبب آنکه برش خط بنایی آسانتر از خطوط دیگری است که مملو از انحناها و پیچ و خم هاست و با عنصر اصلی سازنده بنا یعنی آجر یا عامل اصلی پوشش عمارت‌ها در ایران یعنی کاشی هماهنگی کامل دارد به وفور در آجرکاری‌ها و کاشی‌کاری‌ها در ساختمان‌ها به‌کار می‌رود. هرچند در موارد نادری آثاری بر روی کاغذ با این خط نیز ایجاد شده است. امروزه به سبب اینکه جنبه‌های تزئینی در انواع کوفی بسیار فراوان است می توان به عنوان پایه ای برای طراحی جدید حروف الفبا در رشته گرافیک مورد استفاده قرار گیرد. بعضی از هنرمندان در سالهای اخیر با استفاده از خط کوفی و تغییر و تلفیق آن با دیگر انواع خوشنویسی، برای طراحی پوستر، نشانه، سربرگ کاغذ و دیگر کارهای مربوط به این رشته استفاده کرده‌اند. کاربردهای خط بنایی در معماری، صنایع دستی، طراحی گرافیک، تزئینات داخلی و طراحی الگو و بومی‌سازی طراحی‌های وب نیز کاربرد دارد که آشناترین نمونه آن، عبارت “الله اکبر” است که در حاشیه پرچم ایران نقش بسته است. نمونه‌های گوناگون خط معقلی در بناهای قدیمی از جمله صحن مسجد گوهرشاد در مشهد، آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در اردبیل، امامزاده محروق در نیشابور و سایر بناهای تاریخی و مذهبی ایران و کشورهای همسایه به وفور دیده می‌شود که در کاشی‌کاری‌های معاصر همچون طرح توسعهٔ حرم امام رضا و امامزاده صالح در تجریشتهران نیز قابل مشاهده است. استاد مهدی پنجه پور یکی از معدود اساتیدی است که علاوه بر مهارت کامل در تمامی زمینه های معماری و کاشی کاری سنتی ایرانی، قادر به خوانش، نگارش و اجرای خطوط بنایی می باشد. وی فرزند استاد علی پنجه پور است. آثار بنایی – مسجد جامع اصفهان نام علی به خط بنایی در آرامگاه و عمارت مشهد میر بزرگ در آمل خط بنایی بر سر در مسجد ماردین در ترکیه منبع:iran-eng.com